Wiadomości ogólne o używkach Używki, zwane też używkami roślinnymi, do których trady­cyjnie zalicza się herbatę, kawę, kakao i tytoń, stanowią odrębną i charakterystyczną grupę produktów. Sama nazwa używki świad­czy, że nie są to w ścisłym znaczeniu pokarmy, a więc tym samym nie są niezbędne dla organizmu ludzkiego. Konsumpcja ich ma charakter dodatkowy, uzupełniający. Samo pojęcie używki łączy się zazwyczaj z ich małą wartością odżywczą, a jednocześnie ze swoistym oddziaływaniem na orga­nizm ludzki. Takie uogólnienie dotyczące wartości odżywczych używek nie jest ścisłe. W tradycyjnej bowiem grupie używek wy­różnić można: kakao jako produkt wysokokaloryczny, zaliczany obecnie do produktów przemysłu cukierniczego, kawę i herbatę jako typowe używki o małej wartości odżywczej oraz tytoń — jako używkę pośrednią, tzn. nie posiadają żadnych walorów od­żywczych. Używki oddziaływają na organizm ludzki dzięki zawartości w nich pewnych związków chemicznych — alkaloidów, które od­działywają pobudzająco głównie na system nerwowy człowieka. W kawie i herbacie występuje alkaloid — kofeina (w herbacie no­si on nazwę teiny), w kakao występuje teobromina, a w tytoniu znajdują się dwa alkaloidy: nikotyna i anabazyna. Wszystkie alka­loidy w większych ilościach wykazują właściwości trujące. Kawa (kofeina) działa pobudzająco na ośrodkowy układ ner­wowy, czynności serca oraz nerek, a jednocześnie doraźnie zmniej­sza uczucie zmęczenia. Kawa w nadmiarze wywołuje zbyt silną pracę serca (czasem nierównomierną), bezsenność, bóle oraz za­wroty głowy, czasem także zaburzenia przewodu pokarmowego. 'Herbata (teina wraz z towarzyszącymi jej składnikami her­baty) działa pobudzająco na korę mózgową, podwyższa nieco ciś­nienie krwi i zużycie tlenu oraz usuwa doraźnie uczucie zmęczenia. Zbyt silne napary herbaty działają podobnie (nieco lżej), jak kawa spożywana w nadmiarze. Kakao (teobromina), szczególnie w ograniczonycn ilościach, działa łagodnie na system nerwowy i powoduje przejściowy zanik zmęczenia. Tytoń zawiera najbardziej szkodliwe alkaloidy. Wywierają one ujemny wpływ na nerwy centralne i obwodowe, na drogi od­dechowe, działanie serca, normalną pracę przewodu pokarmowego itp. Należy również wspomnieć o powodowaniu skurczów jelit i naczyń krwionośnych. Nowsze badania ponadto wykazały, że al­kaloidy tytoniowe sprzyjają rozwojowi choroby raka. Biorąc pod uwagę ogólną szkodliwość tytoniu propaguje się u nas zmniejsze­nie konsumpcji tej używki i zachęca się palaczy do porzucania palenia papierosów lub innych wyrobów tytoniowych (tytoniu fajkowego, cygar). Czynne są też u nas specjalne placówki leczni-czo-naukowe służby zdrowia, które przychodzą z pomocą tym pa­laczom tytoniu, którzy wykazują chęć porzucenia palenia, ale nie mają do tego dostatecznie silnej woli. Palenie tytoniu odbija się szkodliwie na zdrowotności społeczeństwa i dlatego akcja antyni­kotynowa zasługuje na zrozumienie i poparcie.